AI agents zijn de laatste jaren sterk in opmars. Niet vanwege hun gespreksvaardigheden, maar vooral door hun vermogen om daadwerkelijk handelingen uit te voeren. Waar een klassieke chatbot zich beperkt tot het geven van antwoorden, treedt een AI agent daadwerkelijk op als uitvoerder: hij kan zelfstandig e-mails verzenden, offertes aanvragen, tickets boeken, workflows opstarten binnen een CRM-systeem of direct wijzigingen doorvoeren in cloudomgevingen. Dat zorgt voor aanzienlijke efficiëntiewinst, maar markeert ook het moment waarop de juridische aandachtspunten zich aandienen.
Zodra software daadwerkelijk namens de organisatie handelt, is de impact direct voelbaar. Een verkeerd antwoord is vervelend, maar een verkeerde actie kan tot directe financiële schade leiden, datalekken veroorzaken of zelfs leiden tot toezeggingen waar jouw organisatie aan wordt gehouden.
Daarbij is relevant dat een AI agent geen eigen rechtspersoonlijkheid heeft. De juridische verantwoordelijkheid blijft onverminderd rusten bij gebruikers, afnemers en – afhankelijk van de situatie – leveranciers. Wie een agent inzet of levert, blijft dan ook volledig in beeld zodra zich een incident voordoet.
In deze blog worden de belangrijkste risico’s en juridische aandachtspunten op een rij gezet die organisaties moeten adresseren voordat zij AI agents in hun processen integreren. Neem gerust contact op voor verdere juridische ondersteuning of maatwerkadvies.
Wat is een AI agent?
De term ‘AI agent’ komt steeds vaker voorbij en wordt voor uiteenlopende toepassingen gebruikt. Een eenduidige juridische definitie ontbreekt echter nog, waardoor het niet altijd duidelijk is wat organisaties bedoelen als zij spreken over de implementatie van agents. In de basis gaat het om systemen die zijn ontworpen om zelfstandig taken uit te voeren, beslissingen te nemen en meerstapsprocessen door te lopen, met minimale menselijke tussenkomst.
Het onderscheid met traditionele AI-tools zit hem met name in de regie: waar reguliere AI reageert op input, opereert een AI agent proactief binnen een digitale omgeving. Een agent verzamelt data, maakt zelfstandig keuzes, voert acties uit en kan zijn gedrag aanpassen op basis van nieuwe informatie. Voorbeelden zijn onder meer agents die klantvragen zelfstandig afhandelen, persoonlijke AI-assistenten die afspraken plannen en e-mails versturen, research agents die bronnen verzamelen en analyseren, of workflowbots die bedrijfsprocessen automatiseren.
Wie een agent inzet, introduceert dus geen passieve tool, maar een actieve speler in de digitale infrastructuur van de organisatie. AI agents interacteren, beïnvloeden en nemen beslissingen die directe juridische en organisatorische impact hebben. Dat vereist specifiek beleid en heldere kaders.
Risico’s van AI agents: van handige assistent tot ongewenste actor
De risico’s rond AI agents zijn vooral verbonden aan hun vermogen om autonoom te plannen en daadwerkelijk te handelen in digitale omgevingen. Waar klassieke AI zich meestal beperkt tot een foutief antwoord, kan een agent echte acties uitvoeren: bestanden verwijderen, transacties uitvoeren, e-mails versturen of systemen aanpassen. Juist die combinatie van beslissingsruimte en uitvoeringsbevoegdheid introduceert nieuwe vormen van risico.
Dit is geen louter theoretische zorg. Een praktijkvoorbeeld: een AI agent bij Replit verwijderde tijdens een code freeze, zonder toestemming, de volledige bedrijfsdatabase. Ondanks expliciete instructies greep het systeem zelf in, raakte “in paniek” bij lege queries en bood uiteindelijk zelfs excuses aan voor de ontstane schade.
Drie mechanismen zijn bij AI agents van belang:
- Dynamische besluitvorming: Agents kunnen hun gedrag in realtime aanpassen, wat kan leiden tot onvoorspelbare beslissingen.
- Emergent gedrag: In complexe omgevingen kan schijnbaar logisch handelen onverwachte, en soms ongewenste, resultaten opleveren.
- Toegang tot kritieke infrastructuur: Zodra een agent toegang heeft tot gevoelige gegevens, kernsystemen of externe netwerken, ontstaat het risico op serieuze schade.
Kortom: een AI agent is geen passieve tool, maar een actor die, indien het fout gaat, daadwerkelijk ingrijpende gevolgen kan hebben.
Governance van AI agents
De introductie van AI agents vereist een andere aanpak van governance dan bij traditionele IT-systemen. Waar bij conventionele systemen vooral stabiliteit en beschikbaarheid centraal staan, is bij AI agents actieve sturing op risico’s en toezicht essentieel. Autonome software kan immers zelfstandig beslissingen nemen, met directe impact op de praktijk.
Een aangepast risicomodel is noodzakelijk. Dit moet anticiperen op dynamisch gedrag, onverwachte uitkomsten en het feit dat agents zelfstandig opereren in bedrijfskritische omgevingen. Realtime monitoring is geen luxe, maar noodzaak: incidenten pas achteraf analyseren is te laat.
Duidelijke ‘human-in-the-loop’-regelingen vormen een tweede fundament. Niet alle handelingen behoeven voorafgaande menselijke goedkeuring, maar het dient helder te zijn wanneer menselijke interventie verplicht is. Denk hierbij aan financiële transacties, aanpassingen in productieomgevingen of communicatie met externe partijen. Een werkende ‘kill switch’ is onmisbaar, juist onder hoge druk.
Ook de toegang en bevoegdheden van agents moeten scherp zijn afgebakend. Agents mogen uitsluitend bij die systemen en gegevens kunnen waarvoor zij daadwerkelijk bevoegd zijn. Het ‘least privilege’-principe is daarbij leidend; standaardgedrag mag niet tot grootschalige schade kunnen leiden.
Beslissingen van agents moeten bovendien altijd herleidbaar zijn. Logging, versiebeheer en mechanismen om beslissingen te traceren zijn onmisbaar, niet alleen voor interne controle, maar ook om te voldoen aan de vereisten uit onder meer de AI Act en AVG.
Tot slot is het belangrijk dat ingrijpen in de werking van een agent geen nieuwe risico’s creëert. Een agent moet altijd gecontroleerd gepauzeerd of uitgeschakeld kunnen worden, zonder ongewenste neveneffecten.
Wie AI agents inzet, introduceert een zelfstandige digitale actor in de organisatie. Stuur daarom zowel technisch, organisatorisch als juridisch integraal op toezicht en heldere verantwoordelijkheden.
Zijn AI agents hoogrisico onder de AI Act?
De AI Act kent geen aparte categorie voor AI agents. Agents vallen onder het algemene begrip ‘AI-systeem’. De kwalificatie “hoogrisico” hangt niet af van de term ‘agent’, maar van de feitelijke toepassing. Wordt een agent gebruikt als veiligheidscomponent van een product dat aan conformiteitsbeoordeling onderworpen is, of is er sprake van gebruik in een sector die in de AI Act als hoogrisico is aangewezen, dan geldt het strengere regime. Denk hierbij aan toepassingen in arbeidsverhoudingen, financiële dienstverlening, kritieke infrastructuur en andere domeinen waar gezondheid, veiligheid of grondrechten in het geding zijn.
Of een AI agent automatisch als hoogrisico geldt indien deze kán worden ingezet voor high-risk doeleinden, wordt door de AI Act niet expliciet beantwoord. Het hangt vaak af van de daadwerkelijke ‘intended purpose’ en van de vraag of hoogrisicotoepassingen daadwerkelijk zijn uitgesloten, niet alleen op papier maar ook in de praktijk.
Belangrijk is dat niet iedere agent automatisch wordt aangemerkt als hoogrisico, ook niet als deze zelfstandig opereert. De wet laat ruimte om ondersteunende of puur procedurele AI-systemen buiten het hoogrisicoregime te houden.
Transparantieverplichtingen bij AI agents
Transparantie bij de inzet van AI agents is geen vrijblijvende keuze, maar wettelijk verplicht vanuit diverse kaders.
Allereerst eist het contractenrecht, via het Burgerlijk Wetboek en e-commerceregels, dat consumenten bij het sluiten van een overeenkomst weten met wie en via welke partij zij contracteren. Verzorgt een agent zelfstandig de communicatie of onderhandelingen, dan moet voor de wederpartij duidelijk zijn dat aan de andere kant geen mens zit. Ontbreekt deze openheid, dan kunnen discussies ontstaan over wilsovereenstemming of zelfs de geldigheid van de overeenkomst.
De AI verordening legt via artikel 50 een expliciete transparantieplicht op. Iedereen die direct met een AI-systeem communiceert, moet geïnformeerd zijn over het niet-menselijke karakter, tenzij dit overduidelijk is. Bij eenvoudige FAQ-bots zal meestal geen aanvullende melding vereist zijn. Maar een AI agent die namens de organisatie e-mails verstuurt of onderhandelt, vraagt om explicietere disclosure.
Worden persoonsgegevens verwerkt door de agent, dan geldt aanvullend de transparantieplicht uit de AVG. Betrokkenen dienen geïnformeerd te worden over de verwerkingsverantwoordelijke, het verwerkingsdoel, de rechtsgrond en eventuele secundaire verwerkingen, zoals hergebruik voor trainingsdoeleinden.
Kortom: wie AI agents inzet, moet zorgen voor duidelijke, tijdige en begrijpelijke communicatie richting gebruikers of betrokkenen. Ondoorzichtige automatisering is niet alleen een reputatierisico, maar kan ook tot boetes of nietige overeenkomsten leiden. Transparantie is dus een kernvoorwaarde voor compliant gebruik.
Contracteren met en rond AI agents
Het gebruik van een AI agent van een externe leverancier vereist scherpte bij het contracteren. De meeste juridische risico’s materialiseren zich immers in de contractuele afspraken.
Begin met het vastleggen van duidelijke serviceafspraken in een Service Level Agreement: beschikbaarheid, responstijden en support dienen helder te zijn omschreven. Een storing of onvoorspelbaarheid van de agent kan immers direct tot operationele of commerciële schade leiden.
Hiernaast is het regelen van aansprakelijkheid essentieel. Leg vast wie verantwoordelijk is bij fouten, datalekken, overtredingen van de AI Act of AVG, of bij ongewenste autonome acties. Standaardbepalingen van leveranciers sluiten vaak onvoldoende aan bij het concrete risicoprofiel, waardoor maatwerkafspraken raadzaam zijn.
Worden persoonsgegevens verwerkt, dan is een verwerkersovereenkomst verplicht. Daarnaast is het verstandig om afspraken te maken over data-eigendom en (her)gebruik, bijvoorbeeld of data voor modeltraining mag worden ingezet. Vergeet ook niet een heldere exitregeling te voorzien, met portabiliteit en veilige verwijdering van gegevens bij contracteinde.
Ten slotte zijn juiste en volledige gebruiksvoorwaarden voor eindgebruikers onmisbaar. Transparantie over het AI-karakter, beperkingen van aansprakelijkheid en aantoonbare instemming van gebruikers zijn essentieel. Zonder aantoonbare acceptatie staat men zwakker in geval van geschil.
Samengevat: het gebruik van AI agents vraagt niet alleen om technische implementatie, maar evenzeer om juridisch onderbouwde contractuele afspraken. Dit is minstens zo bepalend voor een succesvolle inzet.
Aansprakelijkheid bij AI agents
Een AI agent is geen zelfstandige rechtspersoon die aansprakelijkheid op zich neemt. Komt het tot schade door het handelen van een agent, dan gelden in principe de klassieke regels: aansprakelijkheid uit overeenkomst (wanprestatie) of onrechtmatige daad. Toch maakt de inzet van AI agents het juridische speelveld complexer.
1. Eigen verantwoordelijkheid staat voorop.
Wordt een agent ingezet richting klanten of derde partijen, dan wordt het handelen van de agent doorgaans toegerekend aan jouw organisatie. Zeker als de agent namens jouw organisatie communiceert of transacties verricht, kan sprake zijn van (schijn van) vertegenwoordigingsbevoegdheid (art. 3:61 lid 2 BW). Dat betekent dat je mogelijk gebonden bent aan toezeggingen of bestellingen van de agent.
2. Beperkte verhaalsmogelijkheden richting leverancier.
Hoewel je in theorie kunt terugvallen op de leverancier bij gebrekkige diensten of schendingen van garanties, zijn aansprakelijkheidsbeperkingen in contracten gebruikelijk. Dit maakt het belang van scherp contracteren des te groter. Denk aan afspraken over SLA’s, beveiliging, compliance-garanties, auditrechten en duidelijke grenzen aan het handelen van de agent.
3. Relevantie van productaansprakelijkheid.
Op Europees niveau is het productaansprakelijkheidsrecht aangepast; software en AI-systemen vallen uitdrukkelijk binnen deze kaders. Hierdoor wordt het in voorkomende gevallen eenvoudiger om ook producenten en aanbieders van AI aan te spreken, al blijft nationale implementatie een aandachtspunt.
4. Geen aparte AI-aansprakelijkheidsrichtlijn.
Een specifieke Europese AI Liability Directive komt er voorlopig niet. Voor nu ben je dus aangewezen op klassieke civielrechtelijke instrumenten, gecombineerd met slimme contracten en governance-maatregelen.
Aansprakelijkheid rond AI agents draait uiteindelijk om drie vragen: wie zette het systeem aan, welke bevoegdheden kreeg de agent, en hoe is het toezicht georganiseerd? Doordachte governance-inrichting (zoals human-in-the-loop, kill switch, least privilege en adequate logging) is dan ook geen overbodige luxe, maar noodzakelijk om risico’s beheersbaar te houden.
Heb je vragen of is advies op maat gewenst rondom de inzet van AI agents in jouw organisatie? Neem gerust contact op voor een vrijblijvend gesprek.
